//
you're reading...
Diễn đàn pháp luật

Quảng cáo, khuyến mại các sản phẩm thuốc lá: Vẫn “bay nhảy” dưới mọi hình thức

Mặc dù đã có quy định “cấm quảng cáo thuốc lá dưới mọi hình thức” song ở Việt Nam tình trạng quảng cáo thuốc lá vẫn đang tồn tại và diễn ra ở nhiều nơi núp dưới các hình thức khác nhau. Từ những hình thức đơn giản đến trá hình, diễn ra nhan nhản như in logo của các hãng thuốc lá lên máy lửa, hoặc có hẳn một đội ngũ tiếp viên xinh đẹp mang thuốc mời chào tận bàn nhậu, rồi công ty, nhà máy sản xuất thuốc tài trợ, làm từ thiện… Điều này khiến cho chế định pháp luật điều chỉnh hoạt động này chỉ “nằm im trên giấy”, có cũng như không.

“Hút thuốc lá có hại cho sức khỏe - Cứ đơn giản đi” (Ảnh: do Zero TAPS cung cấp)

Luật đã quy định

Từ trước đến nay, các hoạt động  quảng cáo, khuyến mại và tài trợ vẫn được coi là hoạt động góp phần tích cực nhất trong việc đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng cũng như đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định mức tiêu thụ, gia tăng sản xuất và thu nhập của các đơn vị kinh doanh. Hoạt động quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá của các công ty, doanh nghiệp kinh doanh mặt hàng này cũng không nằm ngoài mục đích trên. Tuy nhiên hiện nay, những nghiên cứu khoa học đã chỉ ra tác hại của thuốc lá là vô cùng lớn, nó không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống trước mắt của người dân mà còn để lại nhiều gánh nặng về lâu về dài cho xã hội. Yêu cầu đặt ra là cần có một cơ chế quản lý chặt chẽ đối với hoạt động quảng cáo, khuyến mãi và tài trợ trá hình của các doanh nghiệp đặc biệt này. Đặc biệt là từ khi Việt Nam tham gia Công ước khung về Kiểm soát Thuốc lá của Tổ chức y tế thế giới (FCTC) và bắt tay vào xây dựng Dự luật Phòng chống tác hại thuốc lá thì vấn đề kiểm soát các hoạt động quảng cáo, khuyến mại và tài trợ của các công ty thuốc lá càng trở nên bức thiết hơn.

Tiến sĩ Graham Harrison, Quyền Trưởng đại diện Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam: “Cần phải có 1 lộ trình cho việc cấm toàn bộ các hình thức tài trợ từ các công ty thuốc lá”

Việt Nam đã có qui định cấm hoàn toàn quảng cáo và khuyến mại thuốc lá nhưng việc vi phạm tại các địa điểm bán thuốc lá lại xảy ra khá phổ biến.

Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy các công ty thuốc lá lách luật cũng như là vi phạm luật hầu hết ở các điểm bán hàng. Sự vi phạm này bao gồm việc dùng các màu sắc bắt mắt gắn với các nhãn thuốc nhất định tại các quầy bán thuốc lá, sử dụng những khẩu hiệu thu hút thanh niên và việc trưng bày nhiều hơn một bao của mỗi nhãn thuốc lá tại các điểm bán thuốc lá. Ngoài ra cũng có rất nhiều hình thức khuyến mại như giảm giá bán, tặng quà, thuê các cô gái trẻ mời bán thuốc lá tại các quầy bar và nhà hàng. Tất cả những hình thức quảng cáo và khuyến mại này sẽ khiến cho nhiều bạn thanh niên bắt đầu tập hút thuốc.

Vì vậy, cần phải có những hình thức xử phạt nghiêm và nặng đối với những trường hợp vi phạm pháp lệnh cấm quảng cáo và khuyến mại thuốc lá. Ngoài ra, các công ty có sản phẩm vi phạm pháp lệnh cấm quảng cáo và khuyến mại cũng cần phải bị phạt nặng. Từ đó sẽ khiến cho các nhà sản xuất hoặc phân phối thuốc lá phải làm việc với các đại lý bán buôn hoặc bán lẻ của họ để đảm bảo rằng việc vi phạm sẽ không xảy ra nữa.
Đồng thời, cần phải có 1 lộ trình cho việc cấm toàn bộ các hình thức tài trợ từ các công ty thuốc lá. Vì các công ty thuốc lá sử dụng việc tài trợ để quảng bá cho tên tuổi công ty hoặc sản phẩm của họ, và điều này cũng trái với quy định của Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá.

Trong Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của Tổ chức y tế thế giới (FCTC), các quốc gia đều thống  nhất: “Một quy định cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá có hiệu quả cần phải triệt để và áp dụng cho mọi hình thức quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá” (WHO/FCTC – 2003). Là thành viên tham gia vào FCTC, Việt Nam cũng cần thực hiện đầy đủ các quy định về cấm hoàn toàn quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá theo Điều 13 của FCTC.

Ở Việt Nam từ trước đến nay cũng có một số quy định của Thủ tướng Chính phủ cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá. Nhưng những quy định cấm lại chưa được chặt chẽ nên các hãng thuốc lá vẫn tìm mọi cách để lách luật.

Chính phủ quy định mọi hình thức quảng cáo, sử dụng tên, nhãn hiệu và biểu tượng của các sản phẩm thuốc lá trong quảng cáo đều bị cấm: Nghiêm cấm thể hiện trên phương tiện quảng cáo một phần tên, nhãn hiệu, biểu tượng sản phẩm đủ để công chúng nhận biết đó là tên, nhãn hiệu, biểu tượng một loại sản phẩm thuốc lá; cấm quảng cáo thông tin về các cuộc thi tìm hiểu sản phẩm thuốc lá, kết quả chương trình khuyến mãi sản phẩm thuốc lá;

Bà Nguyễn Ngọc Bích, Chánh văn phòng Hội y tế công cộng Việt Nam
“Cần có sự phân cấp xử phạt rõ ràng để Luật phòng chống tác hại thuốc lá thực sự mang lại hiệu quả”

Thực tế cho thấy, việc chỉ dành 30% diện tích vỏ bao cho việc cảnh báo bằng hình ảnh và ngôn ngữ là quá ít, chưa kể diện tích dùng cảnh báo lại nằm ở vị trí nửa dưới của bao – nơi ít được chú ý. Thuốc lá có thể mang lại nguồn thu lớn cho Nhà nước nhưng đó chỉ là trước mắt, việc Dự luật đưa ra diện tích dùng để cảnh báo sức khỏe là 50% tôi nghĩ vẫn còn thấp. Một số quốc gia trên thế giới quy định diện tích sử dụng cho cảnh báo sức khỏe trên vỏ bao là 80%. Hiện cảnh báo trên vỏ bao thuốc lá tại Việt Nam hiện chỉ là một dòng chữ mờ nhạt với nền trắng, chữ đen. Việc cảnh báo bằng dòng chữ “hút thuốc lá có thể gây ung thư phổi” cũng lại là một cảnh báo mơ hồ, khiến người đọc hiểu một cách lơ mơ, không liên hệ trực tiếp đến bản thân.

Ngoài ra, việc thực thi các quyết định của Thủ tướng chính phủ về vấn đề này hiện nay cũng chưa có sự phân cấp rõ ràng. Cần xem ai là người thay mặt Chính phủ thực thi, trong khi đội ngũ cán bộ công an, an ninh có hạn; mạng lưới phân cấp ra sao; xử lý thế nào cho phù hợp với từng trường hợp từng hành vi cụ thể… Bên cạnh đó, các phương tiện thông tin đại chúng cũng cần có sự chọn lọc trong việc đưa tin bài. Trong thời gian qua một số chương trình của các phương tiện thông tin đại chúng lại “vô tình” tiếp tay cho hoạt động quảng cáo của các công ty thuốc lá thông qua việc tài trợ nhân đạo.

Cấm tổ chức các hoạt động văn hóa nghệ thuật, thể thao, vui chơi giải trí hoặc các hoạt động xã hội có đông người tham gia do các công ty thuốc lá tài trợ có thể hiện tên, nhãn hiểu, biểu tượng sản phẩm thuốc lá; cấm phân phát đến công chúng các thông báo khuyến mãi sản phẩm thuốc lá, cấm thông báo khuyến mãi sản phẩm thuốc là bằng panô, áp phích có diện tích lớn hơn 0,5 m2.

Tại địa điểm bán thuốc lá, không được trưng bày quá một bao/gói (20 điếu) hay một tút/hộp (200 điếu) của một nhãn hiệu thuốc lá, không được dùng người để trực tiếp mời chào công chúng tham gia các cuộc thi, trò chơi liên quan đến sản phẩm thuốc lá.

Nhưng thực tế hiện nay cho thấy, việc ngăn chặn, chấm dứt hành vi quảng cáo thuốc lá trá hình không đơn giản, vô vàn nguyên nhân trở ngại: công việc phức tạp, không đủ lực lượng, đây là trách nhiệm của nhiều cơ quan, những hành động vi phạm đều rất tinh vi nên khó phát hiện, rất nhiều người chưa ý thức được hành vi vi phạm của mình…

Bà Lê Thị Thanh Hương, Điều phối viên Dự án “Hướng tới một Việt Nam không có quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá” (Zero TAPS) – Đại học Y tế Công cộng:
“Còn nhiều kẽ hở trong quy định hiện hành và hầu hết các điểm kinh doanh buôn bán thuốc lá vi phạm qui định quảng cáo, khuyến mại”

Hiện nay, các quy định pháp luật hiện hành tỏ ra có khá nhiều “sơ hở”. Một trong những sơ hở rõ nhất là trong Quyết định số 1315/QĐ-TTg ngày 21/8/2009 vẫn cho phép tài trợ nhân đạo không gắn với quảng cáo các sản phẩm thuốc lá hoặc tên tuổi, hình ảnh các công ty thuốc lá.

Đây là một trong những kẽ hở được các công ty thuốc lá tận dụng triệt để mà không phạm luật. Các công ty thuốc lá dưới danh nghĩa tài trợ nhân đạo đã thực hiện “chiến dịch truyền thông” cụ thể như xây trường học, xây dựng Di tích lịch sử, nhà tình nghĩa, ủng hộ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và người tàn tật, ủng hộ nhân dân Nhật Bản… Hay trong chương trình Thương hiệu Quốc gia năm 2010, tổng công ty Vinataba được vinh danh và được Bộ trưởng Bộ Công Thương trao biểu trưng và đằng sau là logo của Vinataba. Rõ ràng, những hoạt động trên đã vô tình đưa thương hiệu thuốc lá đến tay người tiêu dùng, tạo ra ấn tượng và liên tưởng đối với người tiêu dùng. Nếu có thể, trong lộ trình tới chúng ta cấm hoàn toàn các hoạt động quảng cáo, tài trợ, khuyến mại từ các công ty thuốc lá dưới bất kì hình thức thì có lẽ việc thực thi luật phòng chống tác hại thuốc lá sẽ hiệu quả hơn.

Quá trình điều tra của dự án cũng cho thấy, hầu hết các điểm kinh doanh buôn bán thuốc lá trên cả nước đều vi phạm quy định về quảng cáo, khuyến mãi. Qua khảo sát hơn 10 tỉnh thành thì những thành phố lớn và cũng là những điểm du lịch hấp dẫn như Đà Nẵng, TPHCM, Khánh Hòa tỉ lệ vi phạm là tuyệt đối 100%, các tỉnh như Hà Tĩnh, Hải Dương là thấp nhất song cũng  đều > 80%. Đa số các cửa hàng kinh doanh buôn bán thuốc lá đều sử dụng xe, tủ, kệ mà các công ty thuốc lá cung cấp. Các vi phạm này diễn ra một cách thường xuyên và liên tục nhưng hầu như không có cơ quan chức năng nào đứng ra xử lý.

Nhan nhản lỗi vi phạm

Mặc dù đã có quy định cấm cụ thể, song bởi vì doanh thu, lợi nhuận đạt được từ việc sản xuất kinh doanh thuốc lá là siêu lợi nhuận nên người ta thường bất chấp những quy định của pháp luật, các nhà sản xuất, công ty thuốc lá và các hộ kinh doanh mặt hàng sản phẩm này vẫn tiếp tục tiến hành những hình thức quảng cáo, khuyến mại trá hình để bán được càng nhiều thuốc lá càng tốt.

Bằng chứng là kết quả không hề khả quan sau 10 năm thực hiện Nghị quyết số 12/2000/NQ-CP của Chính phủ về Chính sách quốc gia phòng chống tác hại thuốc lá giai đoạn 2000-2010. Không phải tìm kiếm đâu xa, ngay tại các điểm bán hàng, việc vi phạm quy định cấm quảng cáo, khuyến mại thuốc lá hầu hết đều xảy ra khá công khai và phổ biến. Hệ thống bán lẻ thuốc tràn lan, từ vỉa hè, quán nước, đến các đại lý tạp hóa, khắp từ cổng trường, khu dân cư thậm chí ở cả các công viên và bệnh viện… Mà vi phạm phổ biến nhất là trưng bày số bao thuốc và tút thuốc quá giới hạn cho phép.

Theo con số thống kê của Dự án: “Hướng tới một Việt Nam không có quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá” của Trường đại học y tế công cộng. Tại các điểm bán thuốc lá tỷ lệ vi phạm quy định cấm quảng cáo và khuyến mại thuốc lá diễn ra khá phổ biến (chiếm 95%).

Trên hầu khắp các tuyến phố của Hà Nội có thể dễ dàng bắt gặp những cửa hiệu bày các tủ thuốc có màu sắc đặc trưng của các hãng thuốc lá, thậm chí in hẳn tên thương hiệu, sản phẩm, slogan và giá tiền. Nhiều điểm bán hàng vô tư bày bán đến 3-4 tủ thuốc lá, mỗi tủ của một hãng khác nhau. Một số quán cà phê, giải khát vẫn giăng nhiều băng rôn khẩu hiệu in tên nhà tài trợ là hãng thuốc lá với mục đích quảng cáo.

Trong những nhà hàng ăn uống, hình ảnh các nữ tiếp viên xinh đẹp, tay ôm những sản phẩm thuốc lá mới ra kèm theo với các món quà tặng như túi, bút, hộp đựng thuốc… vẫn diễn ra thường ngày. Đây là hình thức quảng cáo phải nói là hiệu quả nhất, bởi ít đấng nam nhi (cả hút và không hút thuốc) từ chối mua một vài bao để lấy lòng người đẹp.

Kết quả nghiên cứu do Đại học Y tế thực hiện tháng 11/2009 được công bố ngày 20/4/2010 tại Hà Nội cho thấy: Trong tổng số những vi phạm liên quan đến thuốc lá thì gần 70% là vi phạm về quảng cáo, phổ biến là các vi phạm trưng bày quá một bao trên gói (hoặc một tút trên hộp) của một nhãn hiệu thuốc lá, xe đẩy, tủ trưng bày có biểu tượng, nhãn hiệu, màu sắc của sản phẩm thuốc lá.

Ngay tại thời điểm này nếu truy cập vào tài khoản Google và gõ từ khóa VINATABA (Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam) ngay lập tức ta sẽ nhận được khoảng 658.000 kết quả (0,10 giây). Thậm chí Tổng công ty thuốc lá Việt Nam còn có cả trang web riêng http://vinataba.com.vn/ để phục vụ cho mục đích quảng cáo sản phẩm, tuyên truyền cho hoạt động của công ty. Hay như buổi biểu diễn nghệ thuật mang tên “Màu xanh lộng lẫy” tại Hà Nội, với dòng quảng cáo: “Blue Sparkling Smooth” quảng cáo cho nhãn hiệu thuốc lá Mild Seven; Giải đua xe ô tô do Công ty Phillip Morris tài trợ năm 2009, trên xe đua, mũ của người lái có gắn tên thuốc lá Marlboro; Công ty thuốc lá Khatoco (Tập đoàn Khánh Việt) tài trợ cho đội bóng Khánh Hòa… Có thể nói, tất cả những hoạt động quảng cáo này của các công ty thuốc lá hoặc là công khai hoặc là hình thức quảng cáo trá hình về căn bản đều vi phạm qui định cấm tài trợ theo Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế thế giới và quy định của chính phủ Việt Nam.

Bà Đỗ Thị Phi, Trung tâm nghiên cứu & trợ giúp phát triển cộng đồng:
“Quy định hiện hành chưa đủ mạnh, tần số xuất hiện của thuốc lá trên các phương tiện truyền thông còn lớn”

Ở nhiều nước trên thế giới đã cấm sự có mặt của thuốc lá trên các phương tiện truyền thông. Ở Việt Nam có một thực tế là thuốc lá vẫn có mặt trong các bộ phim, video ca nhạc… có rất nhiều cảnh các nhân vật vừa nói chuyện vừa hút thuốc. Chính những hành động này của các diễn viên đã để lại những hậu quả rất nghiêm trọng vì đa phần họ là những thần tượng của giới trẻ, nếu một nhân vật nào đó ngậm điếu thuốc và cho đó là hay thì hiển nhiên các fan hâm mộ của họ cũng không ghét bỏ thuốc lá. Trước đây, dù Bộ Thông tin và truyền thông đã có cam kết thực hiện loại bỏ những hình ảnh thuốc lá trên tivi, tuy nhiên thực trạng đó vẫn tiếp diễn và chúng ta cần phải mạnh tay hơn nữa mới mong đạt hiệu quả.
Căn cứ vào tình hình thực tế, và xét về chiến lược lâu dài thì chúng ta cần phải mạnh tay hơn nữa về PCTHTL. Cần cấm hút thuốc lá ở những nơi công cộng, nơi đông  người; Cần phải in hình ảnh cảnh báo tác hại của thuốc lá, từ đó tuyên truyền rộng ra toàn xã hội; Phải đánh thuế nặng vào các mặt hàng thuốc lá. Trên cơ sở những điều luật cần phải có chế tài xử phạt mạnh tay. Bên cạnh việc tuyên truyền về tác hại của thuốc lá, cần thiết phải ban hành khung hình phạt, áp dụng mạnh, đánh vào tài chính, ý thức người vi phạm, giúp họ thay đổi hành vi hút thuốc lá.

Nghĩa Huế (thực hiện)

Nhiều cơ quan chức năng cần vào cuộc

Mặc dù pháp luật có qui định nhưng để luật có thể đi vào cuộc sống cũng là một vấn đề vô cùng nan giải. Thực tế việc thực hiện quy định cấm quảng cáo, khuyến mại, tài trợ thuốc lá tại Việt Nam hiện nay vẫn đang  gặp rất nhiều khó khăn.

Căn bản là vì người dân chưa nhận thức rõ các hành vi quảng cáo thuốc lá là vi phạm pháp luật. Đối với các vi phạm tại các điểm bán lẻ là do các hộ bán lẻ tại các điểm kinh doanh thuốc lá mải chạy theo lợi nhuận mà nhà sản xuất đưa ra, trong khi phía nhà sản xuất lợi dụng sự thiếu hiểu biết của họ để tiêu thụ sản phẩm. Song đối với các hình thức quảng cáo trá hình thông qua các hình thức tài trợ, nhân đạo thì thực sự các công ty thuốc lá cũng đã qua mặt được không ít tập thể và cá nhân, kể cả những nhà chức trách. Không thể nói những vi phạm này là do nhà sản xuất không biết, không nắm được vì hơn ai hết tin chắc họ nằm long những quy định, “luật về mình”. Bởi vậy những hình thức trá hình chẳng qua cũng là chiêu thức các doanh nghiệp này sử dụng cố ý đế “lách” luật mà thôi.

Hơn thế nữa, vấn đề quan trọng hiện nay là lực lượng thanh tra để xử lý những vi phạm pháp luật còn quá mỏng, xử phạt cũng mới chỉ dừng ở các điểm bán buôn, chưa đủ nguồn lực để xử lý vi phạm ở các điểm bán lẻ, các quán cafe, tạp hóa…  Trong khi các công ty thuốc lá vẫn ra sức khai thác triệt các kẽ hở trong quy định, triển khai các hình thức quảng cáo, khuyến mại ngày một tinh vi hơn: trưng bày thuốc lá, thiết kế đóng gói bao thuốc hấp dẫn, sử dụng màu sắc, poster gắn trên xe đẩy, tủ, vật phẩm, tài trợ đội bóng đá, giải đua xe ôtô, biểu diễn nghệ thuật, xây nhà tình nghĩa, ủng hộ đồng bào lũ lụt…

Tóm lại việc ngăn chặn, chấm dứt hành vi quảng cáo thuốc lá vẫn còn là một vấn đề không đơn giản, và vướng phải vô vàn trở ngại: do công việc phức tạp, những hành động vi phạm đều rất tinh vi khó phát hiện, nhiều người chưa ý thức được hành vi vi phạm của mình, trong khi chưa đủ lực lượng để tiến hành xử lý vi phạm…  đòi hỏi cần có sự quan tâm của nhiều ngành cấp, cùng với thái độ quyết liệt của các cơ quan chức năng. Muốn Luật đi vào cuộc sống có hiệu quả nhất thì bên cạnh những chế tài đồng thời cũng cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục đối với mọi đối tượng kinh doanh thuốc lá và đặc biệt là những người làm việc trong công tác truyền thông. Dù thế nào bên cạnh sự tinh vi trong chiêu thức quảng cáo của các nhà sản xuất cũng phải nói đến sự lơ là, thiếu hiểu biết về Luật của chính những người làm công tác truyền thông chúng ta trong chính công tác chọn lọc và tuyên truyền thông tin, tạo kẽ hở và điều kiện cho nhà sản xuất có cơ hội lợi dụng để “lách” luật.

Vì vậy cuộc chiến chống thuốc lá cần sự quan tâm của nhiều ngành cấp, cùng với thái độ quyết liệt của các cơ quan hữu trách, đồng thời cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục đối với mọi đối tượng kinh doanh thuốc lá.

Mong rằng những quy định về hoạt động quảng cáo thuốc lá sẽ được xem xét thắt chặt hơn nữa trong Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá tới đây và song song với đó là những hình thức tuyên truyền, phổ biến để luật có thể gắn chặt với nhận thức và hành động của mỗi người dân.

Vũ Hằng

Advertisements

Thảo luận

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: